Genel bakışMuhammed’in ﷺ kâtiplerinden ve Kur’an’ın ilk derlenmesi ile nüshalarının hazırlanmasına önemli katkıda bulunan bir sahâbî.KategoriSahâbîDönemyak. 611 – yak. 665 MS
Medine’de genç bir öğrenciZeyd bin Sâbit yaklaşık 611’de Medine’de doğdu. Babası o küçükken vefat etti; annesi Nevvâr bint Mâlik idi. Hazrec’in Neccâroğulları koluna mensuptu. Muhammed ﷺ Medine’ye geldiğinde Zeyd henüz çocuktu. Öğrendikleri ve güçlü hafızası, daha sonra çocukluk dünyasının çok ötesinde sorumluluklar üstlenmesine yardımcı oldu.Kaynaklar:Zeyd bin Sâbit · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Yazıcılığı ve yeni bir yazı öğrenmesiZeyd, Muhammed ﷺ’in kâtiplerinden oldu. Sünen-i Ebû Dâvûd · Hadis 3645 ↗, Yahudi muhatapların kullandığı yazıyı öğrendiğini, gelen mektupları okuyup cevapları yazdığını anlatır. Rivayet bu görev için kısa bir öğrenme süresinden söz eder. Her yabancı dili iki haftada öğrendiğini söylemez. Okuma ve yazma, vahyin kaydedilmesinin yanında topluluğun haberleşmesine de yardımcı oldu.Kaynaklar:Sünen-i Ebû Dâvûd · Hadis 3645 ↗Zeyd bin Sâbit · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Yemâme’den sonra Kur’an’ın toplanmasıSahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗, ilk halife Ebû Bekir’in Peygamber’in vefatından sonra Muhammed’in ﷺ kâtibi Zeyd b. Sâbit’ten Kur’an’ı toplamasını istemesini anlatır. Yemâme’de Kur’an bilen kişilerin vefatından sonra Ömer bin Hattâb yeni kayıplardan endişe etti. Zeyd bu sorumluluğu çok ağır buldu. Yazılı malzemeleri ve metni ezberleyen kişilerin bilgisini bir araya getirdi. Bu, yeni bir kutsal kitap yazmak değil, daha önce gelen vahyi toplama işiydi.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗
Hafsa’nın koruduğu sayfalarAynı rivayet, toplanan sayfaların sonraki durumunu da anlatır. Sayfalar vefatına kadar Ebû Bekir’de, ardından Ömer bin Hattâb’da, daha sonra Hafsa bint Ömer’de kaldı. Bu sıra, Zeyd’in hayatındaki iki farklı işi birbirine bağlar: Ebû Bekir dönemindeki toplama ve Osman bin Affân dönemindeki nüsha hazırlama. Bunlar tek bir olay değildi.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗
Farklı bölgeler için nüshalarSahîh-i Buhârî · Hadis 4987 ↗, Huzeyfe bin Yemân’ın okuyuş anlaşmazlıkları konusunda Osman bin Affân’ı uyardığını anlatır. Osman, Hafsa bint Ömer’in sayfalarını ödünç aldı; Zeyd ve Abdullah bin Zübeyr’in de bulunduğu bir heyet kurdu. Nüshalar bölgelere gönderildi, sayfalar geri verildi. Rivayette diğer yazılı Kur’an malzemelerinin yakılması emri de yer alır. Zeyd başkalarıyla birlikte çalıştı; heyetin tek üyesi değildi.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4987 ↗
Hukuk, ailesi ve belirsiz vefat tarihleriZeyd’e miras gibi hukuk konularında da danışılırdı. Oğlu Hârice ondan rivayet aktardı. Vefatı genellikle yaklaşık 665’e tarihlenir; daha sonraki tarihler de rivayet edilir. Bu nedenle karttaki doğum ve vefat yılları yaklaşık, gösterilen yaş ise tahminîdir. Onun mirası yalnızca meşhur bir toplama işinden ibaret değildir; ilmi, dikkatli yazıcılığı ve topluma hizmeti de önemlidir.Kaynaklar:Zeyd bin Sâbit · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
KaynaklarBelirtilen kaynaklara dayanan özgün özetlerdir. Kur’an’daki anlatımlar, sonraki rivayetler ve tarihî tahminler birbirinden ayrılır. Bu kısa profiller ilmî görüş ayrılıklarını kesin bir sonuca bağlamaz. Bu profil İngilizceden çevrilmiştir; ayrıntılı inceleme için belirtilen kaynaklara bakınız.Zeyd bin Sâbit · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Hukuk, ailesi ve belirsiz vefat tarihleriSünen-i Ebû Dâvûd · Hadis 3645 ↗Yazıcılığı ve yeni bir yazı öğrenmesiSahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗Yemâme’den sonra Kur’an’ın toplanmasıSahîh-i Buhârî · Hadis 4987 ↗Farklı bölgeler için nüshalar