Genel bakışİslâm’ın son peygamberi ve Müslümanların inancına göre Kur’an’ın kendisi aracılığıyla bildirildiği elçi.KategoriPeygamber ve resulDönemyak. 571 – 632 MS
ÇocukluğuMuhammed ﷺ, miladi yaklaşık 571’de Mekke’de, Kureyş’in Hâşim ailesinde doğdu. Kaynaklar kesin doğum tarihi konusunda farklı bilgiler verir. Anne ve babası Abdullah bin Abdülmuttalib ile Âmine bint Vehb’di. Yaygın anlatıya göre Abdullah onun doğumundan önce, Âmine ise o yaklaşık altı yaşındayken öldü. Ardından dedesi Abdülmuttalib onun bakımını üstlendi; dedesinin ölümünden sonra sorumluluk amcası Ebû Tâlib’e geçti.Baba tarafından büyükannesi ve dedesi Fâtıma bint Amr ile Abdülmuttalib, anne tarafından ise Berre bint Abdüluzzâ ile Vehb bin Abdümenâf’tı. Abdülmuttalib dışındaki büyükanne ve dedeleri hakkında çok daha az bilgi günümüze ulaşmıştır. Çocukluğunda ona başka kişiler de baktı: Halîme es-Sa‘diyye ve Süveybe onu emziren sütanneleriydi, Ümmü Eymen bakımını üstlendi, Fâtıma bint Esed ise Ebû Tâlib’in evinde yetişmesine yardım etti.Kaynaklar:Muhammed ﷺ · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Âmine bint Vehb · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Ebû Tâlib bin Abdülmuttalib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Halîme es-Sa‘diyye · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Ümmü Eymen · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Fâtıma bint Esed · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
İlk vahiyPeygamberlik görevinden önce Muhammed ﷺ ticaretle uğraştı ve ticari işleri sayesinde tanıştığı Hatice ile evlendi. Hatice hayattayken onun tek eşiydi. Bu evlilik hem bir aile ilişkisi hem de ilk vahiy anlatılarında, hayatı beklenmedik bir yöne döndüğünde ona güven veren bir destekti.Âişe’nin Sahîh-i Buhârî · Hadis 3 ↗’teki rivayeti, Hirâ’da geçirilen inziva dönemlerini, ardından melekle karşılaşmayı ve okuma emrini anlatır. Muhammed ﷺ korkmuş hâlde Hatice’ye döndü. Hatice, onun akrabalarına, misafirlere ve zor durumdaki insanlara gösterdiği özeni hatırlatarak kendisini teselli etti; sonra onu, bu tecrübeyi önceki vahiylerle ilişkilendiren akrabası Varaka bin Nevfel’e götürdü. Anlatı Âişe aracılığıyla nakledilir; Âişe olayın kendisine görgü tanığı değildi.Müslümanlar Kur’an’ı Muhammed ﷺ aracılığıyla iletilen vahiy olarak kabul eder. İlk vahiy anlatısında Hirâ ile ilişkilendirilen Alak suresinin başlangıç ayetleri, okumayı Allah’ın insanı yaratması ve bilgiyi öğretmesiyle birleştirir. Ahzâb Suresi · 33:40 ↗, Muhammed’i ﷺ Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusu olarak tanımlar; bu, onun İslâm’da son peygamber olarak yerinin temelidir.Kaynaklar:Hatice bint Huveylid · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 3 ↗Alak Suresi · 96:1-5 ↗Ahzâb Suresi · 33:40 ↗
Mekke’de tebliğTek Allah’a ibadet çağrısı, dinî ve toplumsal hayatı Kâbe’ye ve Kureyş’in otoritesine bağlı bir şehirde gelişti. İlk Müslümanlar muhalefetle karşılaştı; bazıları Habeşistan’a sığındı. Dinî inançlar farklı olduğunda bile akrabalık koruma sağlayabiliyordu: Ebû Tâlib, yeğenini teslim etme taleplerine karşı Muhammed’i ﷺ savunmayı sürdürdü. Hâşim ve Muttalib ailelerine uygulanan boykot, baskının tek tek Müslüman olan kişilerden akrabalarına nasıl yayılabildiğini gösterir.Hatice ile Ebû Tâlib’in ölümleri, hicretten önce iki önemli destek kaynağını ortadan kaldırdı. Ölümlerinin sırası ve kesin tarihleri rivayetlerde farklılık gösterir. Ebû Tâlib’in dinî durumu da Sünnî ve Şiî geleneklerde farklı değerlendirilir; Muhammed’i ﷺ koruması, bir geleneğin onun inancına ilişkin sonucunu herkesin üzerinde uzlaştığı bir hüküm gibi sunmadan anlatılabilir.Kaynaklar:Muhammed ﷺ · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Ebû Tâlib bin Abdülmuttalib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Hatice bint Huveylid · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Hicret622’de Muhammed ﷺ ile Ebû Bekir Mekke’den Medine’ye hicret etti. Bu hicret, ilk tebliğin yapıldığı şehirden, destekçilerin kendisini kabul etmeyi taahhüt ettiği bir yere gitmek demekti. Sahîh-i Buhârî · Hadis 3906 ↗, Medine’ye doğru yola devam etmeden önce Kubâ’da kalınmasını ve orada bir mescid kurulmasını anlatır. Ardından Muhammed’in ﷺ gelişini, Mescid-i Nebevî’nin kurulacağı yerle ilişkilendirir.Medine, dinî liderliği bir toplum düzenleme göreviyle bir araya getirdi. Mescid, ibadet ve ortak işler için kullanılırken muhacirler ile onları ağırlayan Müslümanlar olan ensar arasındaki bağlar yeni gelenlerin yerleşmesine yardımcı oldu. Genellikle Medine vesikası adıyla anılan anlaşma, şehirdeki gruplar arasında ortak güvenlik ve anlaşmazlıkların ele alınması dâhil yükümlülükleri düzenledi. Araştırmacılar, günümüze ulaşan metnin tek bir zamanda mı hazırlandığı yoksa farklı aşamalardaki anlaşmaları mı birleştirdiği konusunda görüş ayrılığı içindedir; ona vesika demek, her bakımdan modern bir anayasaya benzediği izlenimini önler.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 3906 ↗TDV — HİCRET ↗TDV — MEDİNE VESİKASI ↗
Medine’de çatışmalar624’te bir Kureyş kervanını durdurma girişimi, Mekke’den gelen bir kuvvete karşı Bedir Savaşı’na dönüştü. Müslümanların zaferi iki toplum arasındaki dengeyi değiştirdi. Ertesi yıl Uhud’da, başlangıçtaki üstünlüğün ardından savaş Müslümanların aleyhine döndü; Muhammed ﷺ yaralandı, amcası Hamza da ölenler arasındaydı. Bu olaylar, toplumun kurulmasının dinî öğretimin yanında askerî tehlike ve kayıplar da içerdiğini gösterir.Genellikle 627’ye tarihlenen seferde, müttefik bir kuvvet Medine’yi kuşattı. Savunma hendeği karşılaşmaya bilinen adını verirken Kur’an’daki Ahzâb terimi müttefik grupları ifade eder. Kuşatma, saldırganlar şehri ele geçiremeden sona erdi. Yahudi gruplarla ilişkiler anlaşmalar, çatışmalar ve Benî Kaynukā ile Benî Nadîr’in sürülmesini içeriyordu; bunlar yalnızca bir arada yaşama veya yalnızca düşmanlık şeklinde özetlenemez.Kuşatmanın ardından Muhammed’in ﷺ kuvvetleri Benî Kurayza’yı kuşattı. Geleneksel anlatılar bu harekâtı, Medine’ye saldırı sırasında anlaşmayı bozmalarına karşı bir tepki olarak açıklar. Ebû Saîd el-Hudrî’nin Sahîh-i Buhârî · Hadis 3043 ↗’teki rivayetine göre Sa‘d bin Muâz’ın hakemliğini kabul ettiler; Sa‘d savaşan erkeklerin öldürülmesine, kadınlarla çocukların esir alınmasına hükmetti ve Muhammed ﷺ bu hükmü onayladı. Biyografik anlatılar infazları ve köleleştirmeyi aktarır. Sayılar ve uygulamanın bazı ayrıntıları farklılık gösterir ya da modern araştırmalarda sorgulanmıştır. Mahmut Kelpetin’in anlatıları karşılaştıran çalışması, olayı bütünüyle reddetmeden bu itirazları tartışır. Rivayet edilen hüküm ile tartışmalı ayrıntılar farklı türde delillerdir. Öldürülenlerin sayısı tartışmalıdır.Kaynaklar:TDV — BEDİR GAZVESİ ↗TDV — UHUD GAZVESİ ↗TDV — HENDEK GAZVESİ ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 3043 ↗TDV — KURAYZA (Benî Kurayza) ↗Benî Kurayza Gazvesi ile İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi: İbn Hişâm Örneği ↗
Hudeybiye ve Mekke628’de Muhammed ﷺ, takipçileriyle umre yapmak üzere yola çıktı, fakat Kureyş Mekke’ye girmelerine izin vermedi. Hudeybiye’deki görüşmeler bir ateşkesle sonuçlandı: Müslümanlar o yıl geri dönecek ve ertesi yıl ziyaret edebilecekti. Anlaşma, ittifakları ve iki taraf arasında geçen kişilerin geri gönderilmesini de düzenliyordu. Ömer dâhil bazı sahâbîler kabul etmekte zorlandıkları şartlara itiraz ederken Muhammed ﷺ uzlaşmayı kabul etti.Ateşkes, taraflara doğrudan çatışmanın dışında ilişki kurma imkânı verdi. Öngörülen sürenin tamamı boyunca devam etmedi. Müttefik grupların karıştığı şiddet olaylarının ardından Muhammed ﷺ 630’da Mekke’ye yürüdü. Şehrin büyük kısmı teslim oldu; ancak girişin bir bölümünde silahlı direniş ve ölümler yaşandı. Kâbe’deki putlar kaldırıldı. Geniş kapsamlı affın istisnaları vardı; bu nedenle fethi bütünüyle kansız veya affı sınırsız diye anlatmak, kaynaklarda korunan ayrıntıları siler.Kaynaklar:TDV — HUDEYBİYE ANTLAŞMASI ↗TDV — MEKKE, 1. bölüm ↗
Hayber ve HuneynHudeybiye sonrasındaki dönem Hayber seferini de içeriyordu. Buradaki Yahudi halk, Müslümanların zaferinden sonra ürününü paylaşmayı öngören bir anlaşma uyarınca toprağı işlemeyi sürdürdü. Mekke’nin fethinden sonra Muhammed’in ﷺ kuvvetleri 630’da Huneyn’de Hevâzin ve Sakīf ile savaştı. Başlangıçtaki bir gerileme yerini zafere bıraktı; ardından Tâif kuşatıldı, ancak şehir hemen ele geçirilemedi. Dolayısıyla siyasi genişleme, Mekke’nin teslim olmasının yanında müzakere edilen düzenlemeler ve devam eden savaşları da içeriyordu.Kaynaklar:TDV — HAYBER ↗TDV — HUNEYN GAZVESİ ↗
Eşleri ve çocuklarıYaygın liste, Muhammed’in ﷺ hayatı boyunca on bir eşinin adını verir: Hatice, Sevde, Âişe, Hafsa, Zeyneb bint Huzeyme, Ümmü Seleme, Zeyneb bint Cahş, Cüveyriye, Ümmü Habîbe, Safiyye ve Meymûne. Liste birbirini izleyen dönemleri kapsar; on bir eşin aynı anda onunla yaşadığı anlamına gelmez. Kur’an’ın eşlerini müminlerin anneleri olarak nitelemesi, onlara Müslümanların hafızasında ve dinî hayatta özel bir yer verir.Genellikle yedi çocuğu olduğu belirtilir. Oğulları Kāsım bin Muhammed ﷺ, Abdullah bin Muhammed ﷺ, İbrâhim bin Muhammed ﷺ; kızları Zeyneb bint Muhammed ﷺ, Rukıyye bint Muhammed ﷺ, Ümmü Külsûm bint Muhammed ﷺ, Fâtıma ez-Zehrâ idi. Altısının annesi Hatice, İbrâhim’in annesi ise Mâriye el-Kıbtiyye’ydi. Kaynaklar, Tayyib ve Tâhir’in başka oğullar mı yoksa Abdullah bin Muhammed’in ﷺ adları mı olduğu konusunda farklılık gösterir. Yedi çocuk listesi yaygın anlatıdır; adlandırma rivayetleri her ayrıntıda uyuşmaz.Mâriye’nin Muhammed ﷺ ile ilişkisi, köleleştirme ve ev hayatının tarihine aittir; yaygın on bir eş listesinden ayrı ele alınır. Kaynaklar Reyhâne bint Şem‘ûn hakkında da farklılık gösterir: bazıları onun azat edilip Muhammed ﷺ ile evlendiğini bildirirken bazıları köleleştirilmiş olarak kaldığını anlatır. Bu anlatıları ayrı tutmak, tartışmalı bir statüyü açıklamasız bir aile sayısıyla çözmeyi önler.Kaynaklar:Muhammed’in ﷺ eşleri ↗Hatice bint Huveylid · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Mâriye el-Kıbtiyye · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Muhammed ﷺ · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Reyhâne bint Şem‘ûn · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Günlük hayatSahîh-i Buhârî · Hadis 676 ↗’da Âişe, Muhammed’in ﷺ evdeki işlere yardım ettiğini ve namaz vakti gelince dışarı çıktığını hatırlatır. Rivayet, gündelik ev sorumluluklarını toplum önündeki dinî liderliğin yanına yerleştirir. Böylece günlük hayatından bir kesit öğreniriz.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 676 ↗
Geniş aileAmcaları arasında Hâris bin Abdülmuttalib, Zübeyr bin Abdülmuttalib, Ebû Tâlib bin Abdülmuttalib, Ebû Leheb, Hamza bin Abdülmuttalib, Abbâs b. Abdülmuttalib, Dırâr bin Abdülmuttalib, Mukavvim bin Abdülmuttalib, Hacl bin Abdülmuttalib vardı. Küçük yaşta öldüğü rivayet edilen Kusem bin Abdülmuttalib de aile tarihlerinde yer alır. Bazı listelerde Abdülkâbe ve Gaydâk gibi ek adlar bulunur; bunların zaten adı geçen kişileri ifade edip etmediği tartışmalıdır. Hacl’a Mugīre de denir. Kesin olmayan ad farklılıkları doğrudan ayrı amcalar olarak sayılmamalıdır.Halaları Safiyye bint Abdülmuttalib, Ervâ bint Abdülmuttalib, Âtike bint Abdülmuttalib, Berre bint Abdülmuttalib, Ümeyme bint Abdülmuttalib, Ümmü Hakîm Beyzâ bint Abdülmuttalib idi. Safiyye bint Abdülmuttalib, Zübeyr bin Avvâm’ın annesiydi. Hamza ve Abbâs Müslüman oldu; Ebû Tâlib onu Mekke’de korudu. Ali, Ebû Tâlib’in oğlu ve dolayısıyla Muhammed’in ﷺ kuzeniydi; Fâtıma ile evlenmesi onu damadı da yaptı. Aile bağları ilk Müslümanları birbirine bağladı, fakat bütün akrabalar aynı dinî veya siyasi görüşte değildi.Kaynaklar:Murat Mısırlı — Abdullah b. Abdülmuttalib’in Hayatı, pp. 78–79 ↗Hz. Peygamber’in Hala ve Teyzeleri ↗Ebû Tâlib bin Abdülmuttalib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Muhammed ﷺ · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Vedâ haccıMuhammed ﷺ 632’de Vedâ haccına önderlik etti. Câbir’in Sahîh-i Müslim · Hadis 1218a ↗’daki anlatısı, hac ibadetlerini ve canların ve malların korunması, önceki kan davası ve faiz alacaklarının kaldırılması ile evlilikteki sorumluluklar hakkında bir hutbeyi aktarır. Bu, hutbenin kaydedilmiş bir anlatımıdır. Yaygın metinler bazen birden fazla rivayeti birleştirir; bu paragraf Câbir’in anlatımını izler.Kaynaklar:Sahîh-i Müslim · Hadis 1218a ↗
VefatıMuhammed ﷺ 632’de Medine’de vefat etti. Âişe’nin Sahîh-i Buhârî · Hadis 4449 ↗’daki rivayeti, onun yanında geçirdiği son anlarını anlatır. Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗, vefat yaşını altmış üç olarak aktarır. Bu nakledilen yaş, yaklaşık bir miladi doğum yılının ölüm yılından çıkarılmasıyla elde edilen kesin bir hesap değildir. Ölümü, toplumu yönetim meselesiyle karşı karşıya bıraktı; bu mesele, Müslümanların farklı tarihî ve dinî yorumlarının kalıcı bir konusu oldu.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4449 ↗Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗TDV — HİLÂFET, bölüm 1 ↗
KaynaklarBelirtilen kaynaklara dayanan özgün özetlerdir. Kur’an’daki anlatımlar, sonraki rivayetler ve tarihî tahminler birbirinden ayrılır. Bu kısa profiller ilmî görüş ayrılıklarını kesin bir sonuca bağlamaz. Bu profil İngilizceden çevrilmiştir; ayrıntılı inceleme için belirtilen kaynaklara bakınız.Muhammed ﷺ · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Mustafa Fayda’nın biyografisi, Muhammed’in ﷺ erken hayatını ve Mekke’deki tebliğini ele alır.Ahzâb Suresi · 33:40 ↗Kur’an 33:40, Muhammed’i ﷺ Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusu olarak tanımlar.Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗Sahîh-i Müslim 2348, Muhammed ﷺ, Ebû Bekir ve Ömer’in vefat yaşlarını aktarır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 676 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 676’daki rivayeti, namazdan önce ev işlerine yardım edilmesini anlatır.Muhammed’in ﷺ eşleri ↗Aynur Uraler, yaygın eş listesini ve Müminlerin Anneleri unvanını açıklar.Sahîh-i Buhârî · Hadis 3 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 3’teki rivayeti, ilk vahyi ve Hatice’nin tesellisini anlatır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 3906 ↗Sahîh-i Buhârî 3906, Kubâ’yı, mescidini ve Muhammed’in ﷺ Medine’ye gelişini anlatır.Sahîh-i Müslim · Hadis 1218a ↗Câbir’in Sahîh-i Müslim 1218a’daki rivayeti, Vedâ haccını ve hutbesini anlatır.Âmine bint Vehb · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Bekir Topaloğlu, Âmine’nin soyunu ve Muhammed’in ﷺ çocukluğunu ele alır.Hz. Peygamber’in Hala ve Teyzeleri ↗Hayati Yılmaz, Muhammed’in ﷺ halalarını ve ayrı ayrı biyografilerini inceler.Murat Mısırlı — Abdullah b. Abdülmuttalib’in Hayatı, pp. 78–79 ↗Murat Mısırlı, s. 78–79’da Abdülmuttalib’in oğullarının listelerini ve farklı adlarını karşılaştırır.Ebû Tâlib bin Abdülmuttalib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Ethem Ruhi Fığlalı, Ebû Tâlib’in bakımını üstlenmesini, boykotu ve inancına ilişkin farklı değerlendirmeleri ele alır.Hatice bint Huveylid · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗M. Yaşar Kandemir, Hatice’nin ticaretini, evliliğini, çocuklarını ve son yıllarını ele alır.Halîme es-Sa‘diyye · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Asri Çubukcu, Halîme ve Süveybe ile ilgili sütannelik rivayetlerini ele alır.Ümmü Eymen · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Bünyamin Erul, Ümmü Eymen’in küçük yaştaki Muhammed’e ﷺ gösterdiği bakımı ele alır.Fâtıma bint Esed · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Mehmet Aykaç, Fâtıma bint Esed’in Ebû Tâlib’in evindeki bakımını ele alır.TDV — HİCRET ↗Ahmet Önkal, Mekke’den Medine’ye hicreti ele alır.TDV — MEDİNE VESİKASI ↗Mustafa Özkan, Medine vesikasını ve oluşumu ile tarihi hakkındaki tartışmaları inceler.TDV — BEDİR GAZVESİ ↗Mustafa Fayda, kervanı durdurma girişimini, Bedir Savaşı’nı ve sonucunu ele alır.TDV — UHUD GAZVESİ ↗Muhammed ﷺ Hamîdullah ile Casim Avcı, Uhud’u, Muhammed’in ﷺ yaralanmasını ve Hamza’nın ölümünü ele alır.TDV — HENDEK GAZVESİ ↗Muhammed ﷺ Hamîdullah, Medine kuşatmasını ve saldırganların geri çekilmesini ele alır.Reyhâne bint Şem‘ûn · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Hayati Yılmaz, Reyhâne’nin esaretini ve evlilik statüsüne ilişkin farklı anlatıları ele alır.Mâriye el-Kıbtiyye · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Aynur Uraler, Mâriye’nin evdeki statüsünü ve oğlu İbrâhim’i ele alır.TDV — HUDEYBİYE ANTLAŞMASI ↗Muhammed ﷺ Hamîdullah, Hudeybiye’nin antlaşma şartlarını ve bunlara ilişkin anlaşmazlığı ele alır.TDV — MEKKE, 1. bölüm ↗Nebi Bozkurt ile Mustafa Sabri Küçükaşcı, Mekke’nin fethini, direnişi ve affın istisnalarını ele alır.TDV — HAYBER ↗Muhammed ﷺ Hamîdullah, Hayber’i ve tarımsal ürünün paylaşılmasına ilişkin anlaşmayı ele alır.TDV — HUNEYN GAZVESİ ↗Muhammed ﷺ Hamîdullah, Huneyn’i ve ardından gelen Tâif kuşatmasını ele alır.TDV — HİLÂFET, bölüm 1 ↗Casim Avcı, ilk halefiyet meselesini ve Sünnî–Şiî görüş ayrılığını ele alır.Alak Suresi · 96:1-5 ↗Kur’an 96:1–5, okumayı, yaratılışı ve bilginin öğretilmesini bir araya getirir.Sahîh-i Buhârî · Hadis 4449 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 4449’daki rivayeti, Muhammed’in ﷺ onun yanındaki son anlarını anlatır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 3043 ↗Ebû Saîd el-Hudrî’nin Sahîh-i Buhârî 3043’teki rivayeti, Sa‘d bin Muâz’ın hakemliğini ve onaylanan hükmü anlatır.TDV — KURAYZA (Benî Kurayza) ↗Casim Avcı, Benî Kurayza’nın anlaşmasını, kuşatmayı, hakemliği, infazları ve esirlere yapılanları ele alır.Benî Kurayza Gazvesi ile İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi: İbn Hişâm Örneği ↗Mahmut Kelpetin, Kurayza anlatılarını karşılaştırır ve olayı bütünüyle reddetmeden modern itirazları tartışır.