Genel bakışDördüncü halife; Muhammed’in ﷺ amcasının oğlu ve damadı. Şiî Müslümanlar onu ilk imam kabul eder.KategoriSahâbîDönemyak. 600 – 661 MS
Aile ve ilk inançAli’nin anne ve babası Fâtıma bint Esed ile Ebû Tâlib’di. Muhammed ﷺ, sıkıntılı bir dönemde Ebû Tâlib’e yardım etmek için Ali’yi çocukken evine aldı. Ali küçük yaşta Müslüman oldu; kesin yaşı ve ilk Müslümanların sıralaması konusunda rivayetler farklıdır. Daha sonra Fâtıma ez-Zehrâ ile evlendi. Çocukları arasında Hasan bin Ali ve Hüseyin bin Ali de vardı. Onların soyundan gelenler, Peygamber’in ailesi olan Ehl-i beyt tarihinde önemli bir yer tuttu.Kaynaklar:Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Hicret gecesiBiyografik kaynaklara göre Ali, Muhammed’in ﷺ Mekke’den ayrıldığı ve karşıtlarının saldırı planladığı gece onun yatağında yattı. Bu, ayrılışın gizlenmesine yardımcı oldu. Ali daha sonra Muhammed’e ﷺ emanet edilen eşyaları sahiplerine iade edip kendisi de yola çıktı. Anlatı hem tehlikeyle hem de sorumlulukla ilgilidir: Mekke’den ayrılırken bile başkalarının eşyaları geri verilmeliydi.Kaynaklar:Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Fâtıma ile hayatıSahîh-i Buhârî · Hadis 5361 ↗, Ali’nin Fâtıma’nın tahıl öğütmekten ellerinin ağrıdığına dair anlatısını aktarır. Fâtıma yardım istedi; Muhammed ﷺ çifte yatmadan önce otuz üç defa tesbih, otuz üç defa hamd ve otuz dört defa tekbir söylemeyi öğretti. Bu rivayet, ev işleriyle ibadetin birlikte yer aldığı bir günlük hayat kesiti sunar. Ali, Fâtıma’nın vefatından sonra yeniden evlendi ve sonraki evliliklerinden de çocukları oldu.Bir başka kişisel anlatı, Ali’nin kelime anlamıyla “toprağın babası” olan Ebû Türâb lakabını açıklar. Sahîh-i Buhârî · Hadis 441 ↗’de Muhammed ﷺ, evdeki bir anlaşmazlıktan sonra Ali’yi mescitte dinlenirken bulur. Üzerine toprak bulaşmıştır; Muhammed ﷺ toprağı siler ve ona Ebû Türâb diye seslenir. Bu lakap, çoğunlukla savaşlar ve yöneticilikle hatırlanan bir hayattaki küçük, insani bir anı da hatırlatır.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 5361 ↗Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 441 ↗
Bilgi ve hizmetHayber’de Muhammed ﷺ sancağı Ali’ye verdi. Sahîh-i Buhârî · Hadis 3701 ↗, savaşmadan önce insanları İslâm’a davet etmesini ve Allah’a karşı sorumluluklarını açıklamasını öğütlediğini aktarır. Ali’nin hizmeti askerlikle sınırlı değildi: Hudeybiye Antlaşması’nı yazdı; Kur’an, rivayetler ve hukuk konularındaki bilgisiyle tanındı. Başka sahabiler onun görüşüne başvurdu, sonraki âlimler de aktardığı bilgileri inceledi.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 3701 ↗Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Hilafeti ve çatışmalarAli, Osman’ın 656’da öldürülmesinden sonra halife oldu ve Kûfe’yi başlıca yönetim merkezi yaptı. Toplum, yönetim yetkisi ve Osman için adaletin nasıl sağlanacağı konusunda bölünmüştü. Cemel Vak‘ası’nda Ali’nin kuvvetleri, Âişe, Talha ve Zübeyr bin Avvâm’ın yer aldığı orduyla savaştı. Ali kazandı; Talha ile Zübeyr hayatını kaybetti, Âişe Medine’ye döndü. Bunlar yabancı bir devlete karşı değil, Müslüman toplumun içinde yaşanan çatışmalardı.Kaynaklar:Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Sıffîn ve sonrasıHalife Ali 657’de Sıffîn’de, önceki halife Osman’ın katillerinin cezalandırılmasını isteyerek biatten kaçınan Suriye yöneticisi Muâviye’ye karşı savaştı. Anlaşmazlığı seçilen temsilciler aracılığıyla çözme girişimi olan hakemlik, mücadeleyi bitirmedi. Ali’nin bazı destekçileri hakemliği reddedip ayrıldı; bu grup Hâricîler olarak tanındı. Ali daha sonra 658’de Nehrevan’da onlarla savaştı. Hakem görüşmelerinin ayrıntıları rivayetlere göre değişir. Bir temsilcinin diğerini kandırdığı meşhur anlatı, burada herkesçe kabul edilmiş bir olay gibi sunulmaz.Kaynaklar:Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Sıffîn ↗
Vefatı ve hatırasıAli, 661’de Kûfe’de Abdurrahman bin Mülcem tarafından yaralandı ve aldığı yaralar nedeniyle vefat etti. Doğum tarihi ve rivayet edilen yaşları farklı olduğundan hesaplanan yaş yaklaşık olarak verilmelidir. Sünnî Müslümanlar onu dördüncü râşid halife olarak saygıyla anar. Şiî Müslümanlar onu ilk imam kabul eder ve onun yönetme hakkını farklı yorumlar. Muhammed’e ﷺ yakınlığı ve bilgisi, hayatının farklı İslâm geleneklerinde neden önemli olduğunu açıklar.Kaynaklar:Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
KaynaklarBu kısa yaşam öyküsünü aşağıdaki kaynaklara dayanarak yazdık. Belirsiz tarihleri ve kaynakların farklı anlattığı olayları açıklıyoruz. Bu profil İngilizceden çevrilmiştir; ayrıntılı inceleme için belirtilen kaynaklara bakınız.Ali bin Ebû Tâlib · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Ali’nin ailesi, hizmeti, hilafeti ve dinî bilgisiSahîh-i Buhârî · Hadis 5361 ↗Fâtıma’nın ev işleri ve yatmadan önce zikirSahîh-i Buhârî · Hadis 3701 ↗Ali’ye Hayber’de sancak ve öğüt verilmesiSıffîn ↗Sıffîn, hakemlik ve farklı rivayetlerSahîh-i Buhârî · Hadis 441 ↗Ali’nin Ebû Türâb lakabı ve mescitteki toprak