Genel bakışİlk Müslümanlardan ve Muhammed’in ﷺ yakın arkadaşlarından biriydi. Muhammed’in ﷺ vefatından sonra ilk halife oldu.KategoriSahâbîDönemyak. 573 – 634 MS
Kökeni, inancı ve ailesiAsıl adı Abdullah olan Ebû Bekir, Kureyş’in Teym koluna mensuptu. Yaklaşık 573’te Mekke’de doğdu, kumaş ticaretiyle uğraştı ve Muhammed’in ﷺ ilk takipçilerinden biri oldu. İlk Müslüman olanların sırası konusunda anlatılar farklılık gösterir; onu erken dönemde Müslüman olan biri olarak tanımlamak, bu görüş ayrılığını kesin bir sıralamaya dönüştürmez. es-Sıddîk unvanı, İslâm geleneğinde onun doğruluğunu ifade eder.Altı çocuğu Abdullah, Esmâ, Abdurrahman, Âişe, Muhammed bin Ebû Bekir ve Ümmü Külsûm’du. Farklı evliliklerden doğmuşlardı; Ümmü Külsûm onun ölümünden sonra dünyaya geldi. Âişe’nin Muhammed ﷺ ile evlenmesi, Ebû Bekir’i Peygamber’in sahâbîsi olmasının yanında kayınpederi de yaptı. Baskı gören müminlere yardım ederken Bilâl’in özgürlüğünü de satın aldı.Kaynaklar:Ebû Bekir es-Sıddîk · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Mekke’de baskı altında inançÂişe’nin Sahîh-i Buhârî · Hadis 3905 ↗’teki anlatısı, Ebû Bekir’in baskılar nedeniyle Habeşistan’a doğru yola çıkışını aktarır. Oraya ulaşmadan İbnü’d-Dağinne kendisine himaye teklif etti ve onu geri dönmeye ikna etti. Anlaşma, ibadetini evinin içinde yapmasını şart koşuyordu.Rivayete göre daha sonra Kur’an’ı herkesin duyabileceği şekilde okuması kadınların ve çocukların ilgisini çekti; bunun üzerine Kureyş itiraz etti. Kısıtlamayı kabul etmek ya da himaye eden kişiyi anlaşmadan serbest bırakmak arasında seçim yapması istendiğinde Ebû Bekir himayeden vazgeçti. Anlatı, ibadetin toplum içinde görünür olmasıyla ilgili bir çatışmayı kaydeder; ancak her aşamayı kesin biçimde tarihlendirmez.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 3905 ↗
Medine’ye hicretEbû Bekir, 622’de Mekke’den Medine’ye yapılan hicrette Muhammed’e ﷺ eşlik etti. Tevbe Suresi · 9:40 ↗, mağaradaki iki kişiyi ve bir yoldaşa verilen teselliyi hatırlatır, fakat o yoldaşın adını belirtmez. İslâm geleneği onun Ebû Bekir olduğunu kabul eder. Âişe’nin hicret anlatısı, sığındıkları yeri Sevr Dağı’nda gösterir ve yola devam etmeden önce orada üç gece kaldıklarını aktarır.Aynı rivayet, kendilerine yardım edenlerin görevlerini ayrı ayrı belirtir: Esmâ azık hazırlanmasına yardım etti, Abdullah Mekke’den haber getirdi, Âmir bin Füheyre ise sürüden süt sağladı. Develerini de dinlerini paylaşmayan, işinin ehli bir kılavuza emanet ettiler. Bu ayrıntılar, ayrılışı aile üyelerinin ve güvenilen yardımcıların desteklediği planlı bir yolculuk olarak anlatır.Kaynaklar:Tevbe Suresi · 9:40 ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 3905 ↗Ebû Bekir es-Sıddîk · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗
Muhammed’in ﷺ vefatı ve yönetim meselesiMuhammed ﷺ 632’de vefat ettiğinde Ebû Bekir Medine’ye dönerek haberi kabul etmekte zorlanan insanlara hitap etti. Âişe’nin rivayeti, onun Muhammed’in ﷺ ve önceki elçilerin ölümlü olduğuna ilişkin Kur’an ayetlerini hatırlattığını aktarır. Bu müdahale, Peygamber’in ölümünü kabul etmeyi Allah’a ibadetin ve topluma karşı sorumluluğun sürdürülmesiyle ilişkilendirdi.Ardından yönetim meselesi, muhacirleri kabul etmiş Medineli Müslümanlar olan ensarın toplandığı Benî Sâide Sakîfesi’nde tartışıldı. Ebû Bekir, Ömer ve Ebû Ubeyde de onlara katıldı. Ömer’in daha sonraki konuşmasını aktaran anlatıda, ensar ve muhacirler için ayrı yöneticiler seçme tekliflerinin yerini Ebû Bekir’e biat aldı. Ömer ayrıca o anın aceleciliğini ve tehlikesini hatırlattı; danışma yapılmadan bir yönetici belirlemek için bunun emsal sayılmaması gerektiğini söyledi.Böylece Ebû Bekir, toplumun yönetiminde Muhammed’in ﷺ ardından gelen ilk halife oldu. Meşru halefin kim olduğu meselesi Sünnî ve Şiî gelenekler arasında bir görüş ayrılığı olarak sürer. Burada kullanılan Sünnî rivayetler bile itirazları ve geciken biatları kaydeder; bunlar herkesin hemen uzlaştığı bir durumun anlatısı olarak sunulmamalıdır.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 3667–3668 ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 6830 ↗TDV — HİLÂFET, bölüm 1 ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 4240–4241 ↗
Fâtıma ve Ali ile anlaşmazlıkÂişe’nin Sahîh-i Buhârî · Hadis 4240–4241 ↗’deki rivayeti, Fâtıma’nın babasının bıraktığı mallara ilişkin talebini kaydeder. Ebû Bekir, Muhammed’e ﷺ atfettiği ve peygamberlerin mallarının miras olarak devredilmeyip hayır amacıyla korunacağını belirten bir söze dayanarak talebi reddetti. Anlatı, Fâtıma’nın öfkesini ve ölümüne kadar süren uzaklığını kaydeder. Bu anlaşmazlık hem Peygamber’in mallarına nasıl davranıldığıyla hem de ailesi ile yeni yönetici arasındaki ilişkilerle ilgilidir.Aynı rivayet, Ali’nin uzlaşmasını ve biatını Fâtıma’nın ölümünden sonraya, Muhammed’in ﷺ vefatından yaklaşık altı ay sonraya yerleştirir. Peygamber’in yakınlarına yönetim konusunda danışılmadığına ilişkin Ali’nin şikâyetini de kaydeder. Bu sıralama açıkça bu rivayetin sıralamasıdır; bütün tarihî geleneklerin aynı kronolojiyi veya yorumu sunduğu iddiasına dönüştürülmemelidir.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4240–4241 ↗
Arabistan’da savaş, yükümlülükler ve otoriteEbû Bekir’in halifeliği 632’den 634’e kadar sürdü. Genellikle Ridde savaşları diye anılan çatışmalarla karşı karşıya kaldı. İlgili hareketlerin hepsi aynı değildi: bazıları rakip peygamberlik iddiasında bulunanları desteklerken bazıları zorunlu bir mali yükümlülük olan zekâtı vermiyor ya da Medine ile bağlarını koparıyordu. Bu adlandırma bu nedenle Arabistan’ın her yerinde tekrarlanan tek bir anlaşmazlıktan ziyade inanç, mali yükümlülükler ve siyasi bağlılık konularındaki bir mücadeleyi kapsar.Ebû Hüreyre’den nakledilen bir rivayet, Ömer’in Allah’a inandığını söyleyen insanlarla savaşılmasına itirazını aktarır. Ebû Bekir, namaz ile zekâtın birbirinden ayrılamayacağını söylemiş ve Muhammed ﷺ döneminde ödenenlerin toplanmasında ısrar etmiştir. Rivayet, Ömer’in sonunda bu kararı kabul ettiğini belirtir. Ebû Bekir’e atfedilen dinî gerekçeyi açıklar; bu konuşmanın aktarılması, izlenen siyasetin tartışıldığını da gösterir.Kaynaklar:Ebû Bekir es-Sıddîk · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Sahîh-i Buhârî · Hadis 1399–1400 ↗TDV — RİDDE, bölüm 1 ↗
Kur’an malzemesinin toplanmasıZeyd bin Sâbit’e atfedilen anlatıda, Yemâme’deki ağır kayıplar Ömer’de Kur’an’ı bilenler arasında başka kayıplar yaşanacağı endişesini doğurdu. Ebû Bekir’i bir derleme yaptırmaya çağırdı. Ebû Bekir, Muhammed ﷺ bu işi aynı biçimde yapmadığı için başlangıçta tereddüt etti; ardından kabul etti ve Muhammed ﷺ için vahyi yazmış olan Zeyd’den bu işi yürütmesini istedi.Zeyd, yazılı malzemeyi onu ezberlemiş kişilerin bilgisiyle birlikte topladığını anlatır. Rivayete göre toplanan sayfalar önce Ebû Bekir’de, sonra Ömer’de, daha sonra da Hafsa’da kaldı. Anlatı, girişimi Ömer’e, onayı Ebû Bekir’e ve toplama işini Zeyd’e atfeder. Bu görevleri ayrı tutmak, Kur’an’ı Ebû Bekir’in bizzat yazdığı izlenimini vermeyi önler.Kaynaklar:Sahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗
Vefatı ve Ömer’in halef oluşuEbû Bekir’in sağlığı 634 yılında bozulunca önde gelen sahâbîlerle istişare etti ve Ömer b. Hattâb’ı halefi olarak belirledi. Biyografik anlatılara göre bu tayini Osman yazıya geçirdi. Bu süreç, Ebû Bekir’in kendisini yönetime getiren Sakīfe’deki tartışmalı görüşmeden farklıydı. Ebû Bekir yaklaşık iki yıllık halifeliğin ardından vefat etti ve Medine’de Muhammed’in ﷺ yanına defnedildi. Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗, vefat ettiğinde altmış üç yaşında olduğunu bildirir; rivayet edilen bu yaş, milâdî takvime göre yaklaşık bir doğum yılından yapılan kesin bir hesap gibi ele alınmamalıdır.Kaynaklar:Ebû Bekir es-Sıddîk · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗TDV — HİLÂFET, bölüm 1 ↗Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗
KaynaklarBu kısa yaşam öyküsünü aşağıdaki kaynaklara dayanarak yazdık. Belirsiz tarihleri ve kaynakların farklı anlattığı olayları açıklıyoruz. Bu profil İngilizceden çevrilmiştir; ayrıntılı inceleme için belirtilen kaynaklara bakınız.Ebû Bekir es-Sıddîk · TDV İslâm Ansiklopedisi ↗Mustafa Fayda’nın ilmî biyografisi, Ebû Bekir’in kökenini, erken dönemdeki inancını, ailesini, halifeliğini ve vefatını ele alır.TDV — HİLÂFET, bölüm 1 ↗Casim Avcı’nın hilafet incelemesi, meşruiyet konusundaki görüş ayrılığını ve Ömer’in halef olarak belirlenmesini ele alır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 3905 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 3905’teki rivayeti, Mekke’deki himayeyi, mağaraya sığınmayı ve hicret sırasındaki yardımcıları anlatır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 3667–3668 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 3667–3668’deki rivayeti, Ebû Bekir’in Muhammed’in ﷺ vefatı karşısındaki tutumunu ve ardından yapılan toplantıyı anlatır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 6830 ↗İbn Abbas’ın Ömer’in konuşmasını aktardığı Sahîh-i Buhârî 6830’daki rivayet, Sakîfe tartışmasını anlatır ve istişaresiz tayin konusunda uyarır.Sahîh-i Buhârî · Hadis 4240–4241 ↗Âişe’nin Sahîh-i Buhârî 4240–4241’deki rivayeti, Fâtıma’nın mal talebini, anlaşmazlığı ve Ali’nin daha sonraki biatını kaydeder.Sahîh-i Buhârî · Hadis 1399–1400 ↗Ebû Hüreyre’nin Sahîh-i Buhârî 1399–1400’deki rivayeti, zekât vermeyenlerle savaşılması konusunda Ebû Bekir ile Ömer arasındaki konuşmayı kaydeder.Sahîh-i Buhârî · Hadis 4986 ↗Sahîh-i Buhârî 4986’da Zeyd bin Sâbit’e atfedilen rivayet, Kur’an malzemesinin toplanmasını ve sayfaların kimlerde korunduğunu anlatır.Tevbe Suresi · 9:40 ↗Kur’an 9:40, mağaradaki iki kişiden ve adı verilmeyen bir yoldaşa teselliden söz eder; İslâm geleneği bu yoldaşı Ebû Bekir olarak tanımlar.Sahîh-i Müslim · Hadis 2348 ↗Sahîh-i Müslim 2348, Muhammed ﷺ, Ebû Bekir ve Ömer’in rivayet edilen vefat yaşlarını aktarır.TDV — RİDDE, bölüm 1 ↗İrfan İnce’nin Ridde incelemesi, isyan, rakip peygamberlik iddiaları ve zekât vermeme ile ilgili hareketleri birbirinden ayırır.